İş kazası sonrası tazminat hakları nelerdir? İş kazası; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (SGSK) m. 13’te tanımlanmıştır. İş kazası geçiren sigortalı işçi (vefatı halinde hak sahipleri) hem SGK kapsamında haklara hem de işverene karşı maddi-manevi tazminat taleplerine sahiptir. Bu rehberde iş kazasının hukuki tanımını, bildirim sürelerini, SGK’nın sigortalıya sağladığı hakları, işverene karşı açılabilecek tazminat davalarını, kusur ve maluliyet değerlendirmesini ile zamanaşımı sürelerini ayrıntılı olarak açıklayacağız.
İş Kazası Nedir? (5510 sayılı Kanun m. 13)
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada,
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle (işyeri dışında olsa bile),
- Bir işverene bağlı çalışan sigortalının görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
- Emziren kadın sigortalının iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
- Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-gelişi sırasında meydana gelen olaylar.
Bu tanımın dışında kalan olaylar (örneğin işçinin kendi aracıyla işe giderken yaşadığı trafik kazası, mesai dışı kişisel faaliyet) iş kazası sayılmaz; ancak somut olayın özelliklerine göre Yargıtay değerlendirmesi farklılaşabilir.
İş Kazasının Bildirimi
- İşveren tarafından SGK’ya bildirim: İş kazası, kazadan sonraki en geç 3 iş günü içinde SGK’ya elektronik ortamda bildirilmelidir (SGSK m. 13/2).
- Kolluğa bildirim: Ölümlü ve ağır yaralanmalı kazalarda kolluk kuvvetlerine derhal bildirim yapılmalıdır (6331 sayılı İSG Kanunu m. 14).
- Sigortalı tarafından bildirim: İşveren bildirmezse, sigortalı veya yakınları doğrudan SGK’ya başvurabilir.
- Kayıt zinciri: Olay tutanağı, fotoğraflar, tanık ifadeleri, hastane raporları, ambulans kayıtları zaman damgalı olarak saklanmalıdır.
Bildirim yapılmaması işverene idari para cezası uygulanmasına ve SGK’nın yaptığı sağlık harcamalarının işverenden tahsil edilmesine yol açabilir.
SGK’nın Sigortalıya Sağladığı Haklar
- Geçici iş göremezlik ödeneği: Tedavi süresince günlük kazancının yarısı (yatarak tedavide) veya 2/3’ü (ayakta tedavide) oranında ödenek.
- Sürekli iş göremezlik geliri: Kaza sonucu meslekte kazanma gücü en az %10 oranında kaybedilirse bağlanır. Maluliyet oranı arttıkça gelir tutarı artar.
- Ölüm geliri: Vefat halinde eş, çocuk ve ana-babaya bağlanır.
- Cenaze ödeneği ve evlenme ödeneği.
- Sağlık hizmetleri: Tüm tedavi giderleri SGK tarafından karşılanır.
- Protez, ortez, iyileştirme ve rehabilitasyon: SGK karşılar.
İşverene Karşı Açılabilecek Tazminat Davaları
SGK’nın yaptığı ödemeler, işçinin gerçek zararını çoğunlukla karşılamaz. Bu nedenle işçi (veya hak sahipleri), iş kazasında işverenin kusurlu olduğunu ispat ederek aşağıdaki tazminatları talep edebilir:
Maddi Tazminat Türleri
- İş göremezlik tazminatı: İş kazası sonrası işçinin kazanç kayıplarını karşılar. SGK’nın bağladığı sürekli iş göremezlik geliri düşülerek hesaplanır.
- Tedavi giderleri tazminatı: SGK’nın karşılamadığı tedavi, ilaç, protez ve rehabilitasyon giderleri.
- Bakıcı gideri tazminatı: İşçinin bakıma muhtaç hale gelmesi halinde.
- Destekten yoksun kalma tazminatı: İşçinin vefatı halinde eş, çocuk, ana-baba gibi destek aldıklarının uğradıkları kayıp.
- Geçici iş göremezlik ücret farkı: SGK’nın ödediği geçici iş göremezlik ödeneği ile gerçek ücret arasındaki fark.
Manevi Tazminat (TBK m. 56)
İş kazası nedeniyle çekilen bedensel ve ruhsal acılar için 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 56 uyarınca manevi tazminat talep edilir. Vefat halinde ölenin yakınları da manevi tazminat isteyebilir.
İşverenin Sorumluluğunun Hukuki Dayanağı
İşverenin iş kazasından doğan sorumluluğu 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 417 ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na dayanır. İşveren; işyerinde iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almak, gerekli eğitimleri vermek, kişisel koruyucu donanımı tedarik etmek ve denetimleri yapmakla yükümlüdür.
- Risk değerlendirmesi: İşveren her işyerinde risk değerlendirmesi yapmak zorundadır.
- İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi: Belirli sınıftaki işyerlerinde zorunludur.
- İSG eğitimi: Her çalışana, işe başlamadan ve periyodik olarak verilir.
- Sağlık gözetimi: Periyodik sağlık muayeneleri yapılmalıdır.
Yargıtay içtihatları doğrultusunda iş kazasında işverenin sorumluluğu kusur sorumluluğu esasına dayanır; ancak ispat yükü konusunda işçi lehine kolaylıklar bulunur.
İş Kazası Tazminat Davası Süreci
- Arabuluculuğa başvuru: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 uyarınca işçi-işveren uyuşmazlıklarında arabuluculuk dava şartıdır.
- İş mahkemesinde dava: Arabuluculuktan sonuç alınamazsa son tutanak tarihinden itibaren 2 hafta içinde iş mahkemesinde tazminat davası açılır.
- İş güvenliği bilirkişi raporu: Mahkeme; iş güvenliği uzmanı bilirkişiden olay anındaki güvenlik tedbirleri ve kusur oranı hakkında rapor alır.
- Sağlık ve maluliyet incelemesi: Yüksek Sağlık Kurulu veya Adli Tıp Kurumu maluliyet oranını belirler.
- Aktüer hesap: Tazminat tutarı; maluliyet, kusur oranı, işçinin yaşı, ücreti ve bakiye çalışma süresine göre aktüer bilirkişi tarafından hesaplanır.
- Karar: Mahkeme, hesaplanan tazminat tutarına ve yasal faize karar verir.
- İstinaf ve temyiz: Karara karşı 2 hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir.
Kusur Oranı ve Maluliyet Değerlendirmesi
- Kusur oranı: Genellikle %0-100 arasında işveren ve işçi arasında paylaştırılır. İSG mevzuatına uyulmamışsa işverenin kusur oranı yüksek çıkar.
- Maluliyet oranı: Kalıcı iş gücü kaybı yüzdesini gösterir. SGK Yüksek Sağlık Kurulu veya Adli Tıp Kurumu raporu mahkemeye sunulur.
- Tam ve daimi maluliyet: %100 iş göremezlik halinde maksimum tazminat hesaplanır.
Zamanaşımı Süresi
İş kazasından doğan tazminat taleplerinde zamanaşımı süresi, Türk Borçlar Kanunu m. 72 uyarınca 2 yıl (zararı ve sorumluyu öğrenme tarihinden itibaren) ve her halde 10 yıldır (kaza tarihinden itibaren). İş kazası aynı zamanda suç teşkil ediyorsa daha uzun ceza zamanaşımı süreleri uygulanır (TCK m. 66).
İş Kazasında Ceza Sorumluluğu
- Taksirle yaralama (TCK m. 89): 3 ay-1 yıl hapis veya adli para cezası.
- Taksirle öldürme (TCK m. 85): 2-6 yıl hapis cezası; bilinçli taksirde 4-10 yıl.
- Cumhuriyet Başsavcılığı, iş kazası bildirimini takiben resen soruşturma başlatır.
- Sorumlular: işveren, işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi olabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
İşe giderken trafik kazası iş kazası sayılır mı?
İşverence sağlanan bir servis veya taşıtla işe gidiş-geliş sırasında geçirilen trafik kazası iş kazası sayılır (SGSK m. 13/1-e). Kendi aracıyla veya toplu taşımayla giderken yaşanan kazalar kural olarak iş kazası sayılmaz.
Tazminat hesaplaması nasıl yapılır?
Maluliyet oranı (Yüksek Sağlık Kurulu raporu), kusur oranı (iş güvenliği bilirkişisi raporu), işçinin yaşı, ücreti ve bakiye çalışma süresine göre aktüer bilirkişi hesaplama yapar. SGK’nın bağladığı gelirler düşülerek nihai tutar belirlenir.
Sigortasız çalıştırılan işçinin iş kazası tazminatı alır mı?
Evet. Sigortasız çalıştırılan işçi de iş kazası geçirdiğinde tazminat hakkına sahiptir. SGK önce ödemeleri yapar, ardından tüm gideri işverenden rücu yoluyla tahsil eder.
Manevi tazminat tutarı nasıl belirlenir?
Manevi tazminat tutarı; olayın özelliği, tarafların ekonomik durumu, kusur oranı, maluliyet derecesi ve hak ve nesafet ilkelerine göre hâkim tarafından takdir edilir (TBK m. 56).
İş kazası tazminat davasında görevli mahkeme hangisidir?
İşçi-işveren ilişkisinden kaynaklanan iş kazası tazminat davalarında görevli mahkeme iş mahkemesidir. İş mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi iş mahkemesi sıfatıyla davaya bakar. Detaylı bilgi için iş hukuku ve tazminat hukuku sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Vefat halinde kimler tazminat talep edebilir?
Vefat eden işçinin eşi, çocukları, anne-babası ve bazı koşullarda kardeşleri destekten yoksun kalma tazminatı talep edebilir. Manevi tazminat için TBK m. 56/2 uyarınca; eş, çocuklar, anne-baba ve kardeşler doğrudan başvurabilir.
İş kazası sonrasında sözleşmem feshedilirse ek tazminat alabilir miyim?
Evet. İş kazası nedeniyle sürekli iş göremezlik durumunda iş sözleşmesi sona ererse işçi kıdem tazminatı hakkına sahiptir. Geçersiz fesih halinde işe iade davası açılabilir. Detaylı bilgi için kıdem tazminatı nasıl hesaplanır yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut olayınıza ilişkin değerlendirme için hukuki danışmanlık almanız önerilir.